fotonaarportret.nlPentimenti in het Mauritshuis: wat fotografie van oude meesters kan leren
Zestien hedendaagse foto’s staan, hangen en liggen tussen zeventiende-eeuwse schilderijen. Die ingreep maakt van Pentimenti geen losse fotoshow, maar een oefening in vergelijken.
Een pentimento is een spoor van een eerdere keuze in een schilderij: een hand die eerst anders stond, een omtrek die door de bovenste verflaag heen zichtbaar wordt. Het woord betekent letterlijk berouw, maar in een kunstwerk is zo’n correctie geen excuus. Ze laat zien dat een overtuigend beeld niet in één perfecte beweging ontstaat.
Voor Pentimenti — Stephan Vanfleteren tussen de meesters vroeg het Mauritshuis de Belgische fotograaf om op de collectie te reageren. Het resultaat bestaat uit zestien werken, vijftien nieuw, met in iedere zaal een interventie. Ze zijn niet in een neutrale tentoonstellingsruimte bij elkaar gezet. De foto’s moeten zich verhouden tot Vermeer, Rembrandt en andere schilders die al eeuwen bekeken worden.
Vertalen is iets anders dan namaken
Een hedendaagse reactie op een meesterwerk kan snel een stijloefening worden: hetzelfde licht, dezelfde pose, modern kostuum. Vanfleterens opzet is ruimer. Volgens het museum reageert hij soms op één schilderij en soms op het thema van een hele zaal. Daardoor kun je zoeken naar verwantschap zonder dat er een oplossing naast hangt.
Neem De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. De beroemde lichtval is belangrijk, maar de compositie draait ook om blikken die verschillende kanten op gaan. Niet iedereen kijkt naar hetzelfde punt. Het lijk ligt vooraan en toch verspreidt de aandacht zich door de groep. Voor een groepsportret is dat een sterke les: samenhang vereist niet dat iedereen hetzelfde doet.
Zwart-wit verwijdert kleur, niet betekenis
Vanfleteren is bekend om contrastrijke zwart-witfotografie. Zonder kleur worden helderheid, huidtextuur en silhouet nadrukkelijker. Dat betekent niet automatisch dat het beeld eenvoudiger wordt. Een donker pak tegen een donkere achtergrond kan details verbergen en de aandacht naar één hand of wang sturen. Een licht gezicht is dan geen vanzelfsprekend middelpunt, maar een keuze in de verdeling van tonen.
Wie zelf een portret voorbereidt, kan een foto tijdelijk in zwart-wit bekijken — niet omdat het eindbeeld monochroom moet worden, maar om te controleren waar de blik landt. Knijp je ogen een beetje dicht. Blijft het gezicht leesbaar? Is er nog een tweede aandachtspunt, of valt alles uiteen?
Correcties maken een portret menselijk
Bij fotografie wordt een mislukte opname meestal verwijderd. Schilderkunst bewaart eerdere keuzes soms onder het oppervlak. Pentimenti verbindt dat formele gegeven met vergissingen in geschiedenis en mensenlevens. Het museum waarschuwt daarbij dat sommige beelden over dood en vergankelijkheid confronterend kunnen zijn.
De interessante omkering is dat onvolmaaktheid hier geen gebrek aan vakmanschap wordt. Een correctie getuigt juist van aandacht: de maker bleef kijken en veranderde van gedachten. Ook bij een portretfoto kan de tweede opstelling sterker zijn dan de eerste. Een stoel iets draaien, een hand laten rusten of de camera lager zetten is geen reparatie achteraf; het is onderdeel van het zien.
Een route met twee vragen
In plaats van ieder verband te willen herkennen, kun je per zaal twee eenvoudige vragen meenemen:
- Welk onderdeel van het oude werk heeft de fotograaf blijkbaar serieus genomen: licht, houding, onderwerp, materiaal of sfeer?
- Wat zie je daarna in het schilderij dat je zonder de foto waarschijnlijk was ontgaan?
Als de tweede vraag iets oplevert, werkt de hedendaagse interventie. Niet omdat de foto zich met een meesterwerk meet, maar omdat ze het kijken weer onzeker en actief maakt. Dat is ook buiten het museum bruikbaar: een overtuigend portret geeft niet alles direct prijs, maar maakt je nieuwsgierig naar wat er vóór en na het gekozen moment gebeurde.
Houd je van dat zwart-wit, met de hand gemaakte gevoel? Dan kun je van een geschikte eigen foto een houtskooltekening laten maken.
Bronnen en controle
De feiten en bezoekdata zijn gecontroleerd op 14 juli 2026. Tentoonstellingsinformatie kan wijzigen; controleer voor vertrek altijd de officiële pagina.
- Mauritshuis — tentoonstelling Pentimentimauritshuis.nl
- Mauritshuis — persbericht Pentimentimauritshuis.nl
- Wikimedia Commons — De anatomische lescommons.wikimedia.org
Liever zelf een portret laten maken?
Bekijk voorbeelden van onze makers, check de richtprijzen en vraag vrijblijvend een match aan.
Bekijk voorbeeldenBekijk richtprijzenVraag een match aan
