Ed van der Elsken. Dichtbij: een spontaan portret ontstaat niet vanzelf

Een goede straatfoto wekt graag de indruk dat alles precies één fractie van een seconde samenviel. Iemand draait zich om, een hand komt omhoog, de achtergrond klopt — klik. Ed van der Elsken. Dichtbij in het Rijksmuseum zet vraagtekens bij het romantische idee dat de fotograaf alleen toevallig op de juiste plek stond.

De tentoonstelling beslaat negen zalen en volgt zijn werk van de jaren vijftig tot de late jaren tachtig. Naast bekende beelden zijn er notities, contactafdrukken, donkere-kamerproeven, film en nieuw gevonden modellen voor fotoboeken. Juist dat materiaal rondom de uiteindelijke foto maakt de show interessant voor portretkijken.

Contact is zichtbaar

Van der Elsken fotografeerde niet als een onzichtbare camera. De Rijksmuseumteksten beschrijven hem als buitenstaander én onderwerp, voyeur én nadrukkelijk aanwezige maker. Mensen kijken terug, reageren of lijken zich bewust van de ontmoeting. Daardoor voelt een beeld spontaan zonder afstandelijk te worden.

Voor een eigen portret is dat een bruikbare gedachte. De uitdrukking van de geportretteerde is niet alleen een persoonlijk kenmerk; het is ook een reactie op degene achter de camera. Een gespannen lach vraagt dus niet altijd om “ontspan eens”. Soms helpt het meer als de fotograaf de camera laat zakken, een gesprek voortzet en pas daarna opnieuw begint.

Het contactvel ontkracht het beslissende moment

Een contactvel toont opeenvolgende opnamen klein naast elkaar. Je ziet varianten, bijna-momenten en herhalingen. Het beroemde beeld blijkt één keuze uit een reeks. Daarmee wordt selectie een zichtbaar onderdeel van auteurschap.

Probeer bij een eigen fotosessie hetzelfde principe, ook met een telefoon. Maak niet lukraak honderd beelden, maar drie korte reeksen met één duidelijke wijziging:

1. dezelfde houding, maar de blik links, in de lens en rechts;
2. dezelfde plek, maar de camera op ooghoogte, iets lager en iets hoger;
3. dezelfde uitsnede, maar vóór, tijdens en net na een beweging.

Bekijk de reeksen daarna als kleine miniaturen. Welk beeld trekt aandacht voordat je op details let? Vaak is dat niet de technisch scherpste opname, maar degene waarin houding en kadrering tegelijk spanning hebben.

Nabijheid is ook compositie

“Dichtbij” kan fysieke afstand betekenen, maar ook betrokkenheid. Een groot gezicht in beeld voelt niet vanzelf intiem. Als iemand frontaal en strak in het midden staat, kan een close-up juist formeel worden. Een kleinere figuur die contact maakt met de omgeving kan persoonlijker voelen.

Let in de tentoonstelling daarom op drie afstanden: van fotograaf tot persoon, van persoon tot achtergrond en van het hoofd tot de rand van het beeld. Die laatste ruimte wordt snel vergeten. Een krappe bovenrand geeft energie of druk; veel lege ruimte kan iemand verloren of rustig laten lijken.

Boeken maken van losse momenten een stem

Van der Elskens fotoboeken zijn geen neutrale dozen waarin goede foto’s worden bewaard. Volgorde, formaat en ritme maken van losse beelden een verhaal. De getoonde boekmodellen laten dat maakproces zien. Voor een serie familieportretten geldt hetzelfde. Niet ieder beeld hoeft alles te vertellen. Een close-up, een hand, een kamer en een totaalbeeld kunnen samen meer karakter geven dan vier bijna identieke gezichten.

Dat is de grotere les van Dichtbij. Spontaniteit en vakmanschap zijn geen tegenpolen. Een levendig moment kan alleen ontstaan wanneer er ruimte is om te reageren — en het wordt pas een overtuigend beeld door de keuzes ervoor en erna. De voorbereiding begint daarom niet bij een filter, maar bij een bruikbare portretfoto en een maker van wie je portfolio en proces kunt beoordelen.

Bronnen en controle

De feiten en bezoekdata zijn gecontroleerd op 28 juli 2026. Tentoonstellingsinformatie kan wijzigen; controleer voor vertrek altijd de officiële pagina.

• Rijksmuseum — Ed van der Elsken. Up Closerijksmuseum.nl
• Rijksmuseum — workshop Fotograferen als Ed van der Elskenrijksmuseum.nl
• Rijksmuseum — Muurtekening ‘Leve ik’rijksmuseum.nl

Zo werken en controleren we